طغیان شته در بخش‌هایی از اروپا، به‌ویژه در مزارع کاهو، فشار تازه‌ای بر تولیدکنندگان وارد کرده است. در همین شرایط، یک فناوری ساده اما کاربردی در هلند در حال تغییر شیوه پایش این آفت است: عینک هوشمندی که به کاربر اجازه می‌دهد هنگام کار، شته‌ها را بشمارد و اطلاعات مربوط به آن‌ها را همان لحظه ثبت کند.

مشکل شته دیگر یک مسئله حاشیه‌ای برای تولیدکنندگان سبزی نیست. در بریتانیا، انجمن تولیدکنندگان سبزی‌های برگی نسبت به یکی از شدیدترین طغیان‌های شته در یک نسل اخیر هشدار داده است. بر اساس این گزارش‌ها، ممکن است تا پایان فصل حدود ۳۰ درصد محصول کاهو تحت تأثیر این آفت قرار بگیرد.

گرمای شدید و خشکسالی تابستان نیز شرایط مناسبی برای افزایش جمعیت شته‌ها فراهم کرده است.

شته کاهو؛ چالشی جدی برای تولیدکنندگان

در هلند نیز فشار شته، به‌ویژه شته کاهو (Nasonovia ribisnigri)، به یکی از دغدغه‌های مهم زنجیره تولید تبدیل شده است.

مشکل فقط افزایش جمعیت این آفت نیست. شته‌ها می‌توانند در بخش‌های داخلی کاهو، جایی که دسترسی به آن دشوار است، پنهان شوند و حتی پس از برداشت و شست‌وشو نیز به‌طور کامل حذف نشوند.

از سوی دیگر، گزینه‌های شیمیایی برای کنترل آفات در حال کاهش است. به همین دلیل، پایش دقیق و شناسایی زودهنگام شته اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

تولیدکنندگان در کنار روش‌های شیمیایی، به راهکارهای دیگری نیز روی آورده‌اند. استفاده از ارقام مقاوم، دشمنان طبیعی مانند بالتوری‌ها و روش‌های مختلف مدیریت تلفیقی آفات، بخشی از این تلاش‌هاست.

با این حال، مقاومت ژنتیکی به‌تنهایی راه‌حل نهایی محسوب نمی‌شود. کارشناسان بر ترکیب مقاومت گیاه، پایش منظم مزرعه و کنترل بیولوژیک تأکید دارند. همچنین از برنامه‌های استفاده از لارو بالتوری برای کنترل طبیعی شته در مزارع کاهو گزارش شده است.

شته فقط مشکل کاهو نیست

فشار آفت به کاهو محدود نمی‌شود. در تولید خیار نیز شته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی گونه‌های شته می‌توانند در انتقال ویروس‌هایی مانند CABYV نقش داشته باشند.

به همین دلیل، در برخی واحدهای تولیدی، کنترل بیولوژیک به‌صورت پیشگیرانه و از مراحل ابتدایی رشد گیاه آغاز می‌شود. در یکی از نمونه‌های گزارش‌شده، استفاده زودهنگام از دشمنان طبیعی به کاهش فشار آفت و تولید نشای پاک‌تر کمک کرده است.

اما در تمام این روش‌ها یک پرسش اساسی وجود دارد:

چگونه می‌توان شته را زودتر شناسایی کرد و پایش آفت را سریع‌تر، دقیق‌تر و کم‌هزینه‌تر انجام داد؟

یکی از پاسخ‌های جدید به این پرسش در هلند، استفاده از عینک هوشمند است.

شمارش شته بدون توقف کار

پایش شته معمولاً فرایندی زمان‌بر است. کارگر یا کارشناس باید بین ردیف‌های کشت حرکت کند، برگ‌ها را بررسی کند و تعداد آفات را ثبت کند.

وقتی این کار در سطح وسیع و به‌صورت منظم انجام شود، زمان زیادی می‌گیرد و احتمال خطای انسانی نیز افزایش پیدا می‌کند.

عینک هوشمند می‌تواند این روند را ساده‌تر کند.

کاربر عینک را به چشم می‌زند و بدون اینکه کار خود را متوقف کند، شته‌ها را بررسی و اطلاعات مربوط به آن‌ها را ثبت می‌کند. دوربین عینک همان چیزی را ثبت می‌کند که فرد می‌بیند و فرمان‌های صوتی نیز امکان کار کردن بدون استفاده از دست را فراهم می‌کنند.

این فناوری در ابتدا برای یک نیاز مشخص شکل گرفت: یک شرکت اصلاح نباتات به روشی سریع‌تر برای شمارش شته روی برگ‌های پیچ‌خورده کاهو نیاز داشت.

فقط شمارش شته نیست

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های این فناوری آن است که تنها تعداد شته‌ها ثبت نمی‌شود.

عینک می‌تواند اطلاعاتی مانند زمان و محل مشاهده را نیز همراه با تصاویر و داده‌های مربوط به آفت ثبت کند.

به این ترتیب، اطلاعاتی که پیش‌تر ممکن بود فقط در یک برگه یا گزارش روزانه باقی بماند، به داده‌ای دیجیتال تبدیل می‌شود که می‌توان آن را در آینده بررسی و با مشاهدات دیگر مقایسه کرد.

مزیت مهم‌تر این فناوری، ثبت تصاویر از زاویه دید خود کاربر است؛ یعنی دقیقاً همان چیزی که کاربر هنگام بررسی گیاه مشاهده می‌کند.

اگر کاربر یک متخصص باشد، این تصاویر می‌توانند بخشی از فرایند مشاهده و تجربه او را نیز به داده تبدیل کنند.

زمان و محل مشاهده نیز می‌تواند همراه داده ذخیره شود. در مدل‌های پیشرفته‌تر، فناوری ردیابی چشم حتی امکان ثبت نقطه تمرکز کاربر را فراهم می‌کند.

در نتیجه، یک کارگر یا متخصص می‌تواند هنگام بررسی گیاه، مجموعه‌ای از داده‌های تصویری و مکانی تولید کند؛ داده‌هایی که در مراحل بعدی می‌توانند برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی نیز مورد استفاده قرار گیرند.

از عینک هوشمند تا مدیریت دقیق‌تر آفات

این فناوری قرار نیست جای کارشناس یا روش‌های کنترل آفت را بگیرد. ارزش اصلی آن در اتصال چشم و تجربه کارشناس به یک ابزار دیجیتال است.

اگر شمارش شته با این عینک بتواند در مقیاس تجاری به‌صورت پایدار انجام شود، داده‌های جمع‌آوری‌شده می‌توانند به شناخت بهتر زمان ظهور آفات، محل تجمع آن و روند افزایش جمعیت کمک کنند.

در مرحله بعد، چنین داده‌هایی می‌توانند برای تصمیم‌گیری درباره کنترل هدفمندتر آفت مورد استفاده قرار گیرند.

به این ترتیب، عینک هوشمند فقط یک ابزار جدید نیست؛ بلکه بخشی از یک تغییر بزرگ‌تر در باغبانی مدرن است. تغییری که در آن، پایش آفات از یک فعالیت دستی و پراکنده به فرایندی پیوسته و داده‌محور تبدیل می‌شود.

آینده پایش آفات در گلخانه‌ها

عینک‌های هوشمند هنوز به فناوری رایج در گلخانه‌ها تبدیل نشده‌اند، اما نسل جدید این ابزارها نسبت به هدست‌های اولیه سبک‌تر، ارزان‌تر و کاربردی‌تر شده‌اند.

WUR نیز در برنامه‌های سال ۲۰۲۶ خود، استفاده از عینک هوشمند برای جمع‌آوری داده‌های گیاهی را به‌عنوان یکی از کاربردهای دیجیتالی‌شدن گلخانه مطرح کرده است. این فناوری می‌تواند در کنار هوش مصنوعی برای شناسایی بیماری‌ها و آفات نیز مورد استفاده قرار گیرد.

همچنین شرایطی که فشار آفات برخی مناطق اروپا به سطوح کم‌سابقه‌ای رسیده است، ارزش این فناوری بیش از آنکه صرفاً برطبق «هوشمند بودن» عینک باشد، توانایی آن برای تبدیل عملیات روزمره پایش به داده‌های قابل تحلیل است.

اگر این داده‌ها در کنار حسگرها، دوربین‌های ثابت، مدل‌های پیش‌بینی و روش‌های کنترل بیولوژیک قرار گیرند، عینک می‌تواند به یکی از اجزای یک سیستم جامع‌تر برای پایش و مدیریت زودهنگام آفات در گلخانه‌ها تبدیل شود.

در چنین سیستمی، هدف فقط شمردن شته‌ها نیست؛ بلکه شناسایی سریع‌تر روند افزایش جمعیت آفت و کمک به تولیدکننده برای تصمیم‌گیری به‌موقع است.